Depreme Dayanıklı Su Deposu Nasıl Olmalı? Ağırlık, Bağlantı ve Yerleşim

Su deposu depremde neden zorlanır?

Su deposu depremde zorlanır, çünkü küçük bir alanda çok büyük bir kütle taşır ve bu kütle yapıyla birlikte sarsılır. 1 m³ su yaklaşık 1 ton gelir: 3 × 2 × 2 m'lik bir depo yaklaşık 12 ton, katalogdaki 2 × 4 × 2 m'lik bölmeli depo örneği 16 ton su alır (katalog s.13). Panelin kendi ağırlığı bunun yanında küçük kalır; GRP'nin yoğunluğu 1,8 kg/dm³, çeliğinki 7,85 kg/dm³'tür (s.8), ama dolu bir depoda asıl kütleyi su oluşturur.

ABD Federal Acil Durum Yönetimi Ajansı'nın (FEMA) yapısal olmayan elemanlar rehberi FEMA E-74, kaide üzerine oturan düz tabanlı tanklarda görülen tipik hasarları şöyle özetler:

• Bağlanmamış tank kayabilir veya devrilebilir; yetersiz bağlanmış tankta bağlantı elemanları ve tank gövdesi hasar görebilir.
• Suyun çalkalanması (sloshing) özellikle büyük tankların deprem davranışını belirgin biçimde etkiler ve gövdeyi zorlar; su taşabilir veya dökülebilir.
• Tanka bağlanan boru hatlarının bağlantı noktaları hasar görebilir.

Rehberdeki bir örnek bu zinciri gösterir: 2010 Şili depreminde ankrajı kopan bir tank kaymış ve bağlı boruları koparmıştır. Depreme dayanıklılık bu yüzden panel, şase, kaide, ankraj ve boru bağlantısının birlikte tasarlanmasıyla sağlanır.

Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği su deposu için ne diyor?

Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (TBDY 2018; Resmî Gazete 18.03.2018, sayı 30364 Mükerrer; yürürlük 01.01.2019), binaya bağlı mekanik donanımı ve bunların yapıya bağlantılarını "yapısal olmayan" elemanlar olarak ele alır ve Bölüm 6'da deprem hesabını ister. Yönetmelik su deposunu ayrıca adlandırmaz; binaya bağlı bir deponun bu kurallarla nasıl değerlendirileceğine projeyi hazırlayan mühendis karar verir. Depo için öne çıkan maddeler:

Madde	Yönetmelik ne diyor?	Su deposu için anlamı
6.1.1	Hasar görürse insanlara ya da yapıya zarar verebilecek veya binanın kullanımını engelleyebilecek mekanik donanım ve yapıya bağlantıları için deprem hesabı zorunludur. Binaya bağlı olmayan geçici donanım ve Deprem Tasarım Sınıfı DTS=4 olan binalar bunun dışındadır.	DTS=4 dışındaki binalarda depo ve bağlantıları hesaba girer.
6.1.2	Donanım yapıya sabit olarak bağlanır; bağlantı elemanları eşdeğer deprem yüklerini ve yerdeğiştirmeleri karşılamalıdır. Hesapta sürtünmeden gelen ek kapasite dikkate alınmaz.	Depoyu kaideye yalnız oturtup sürtünmeye güvenmek yetmez; bağlantı hesapla seçilir.
6.1.3	Donanımın ağırlığı bulunduğu katın toplam ağırlığının %10'unu aşarsa, donanım taşıyıcı sistemin parçası sayılır ve binanın deprem hesabına katılır.	Çatıdaki büyük bir depo binanın kendi hesabını değiştirebilir.
6.2.1, 6.2.2	Eşdeğer deprem yükü donanımın çalışır durumdaki kütlesiyle ve bağlandığı kattaki en büyük ivmeyle hesaplanır; bina önem katsayısı da hesaba girer.	Depo içindeki suyla birlikte, dolu hâliyle düşünülür; aynı depo için zemin katta ve çatıda farklı yük çıkar.
6.2.4	Yük, birbirine dik iki yatay doğrultuda ayrı ayrı ve düşey eşdeğer deprem yüküyle birlikte uygulanır.	Depo ve bağlantıları yatay ve düşey etkiler birlikte düşünülerek kontrol edilir.
6.3.1	Donanım, farklı yerdeğiştirme yapabilecek iki noktaya ya da iki ayrı taşıyıcı sisteme bağlanıyorsa aradaki göreli yerdeğiştirmenin etkileri de dikkate alınır.	Depo ile bina arasındaki borular bu göreli harekete göre tasarlanır.

Hastane, okul ve yurt gibi Bina Kullanım Sınıfı BKS=1 olan binalarda bina önem katsayısı 1,5'tir (Tablo 3.1); bu katsayı donanım hesabına da girer. Deprem verileri yapının konumuna göre, 2018/11275 sayılı Bakanlar Kurulu kararıyla yürürlüğe konan Türkiye Deprem Tehlike Haritaları'ndan alınır; haritalara AFAD'ın internet sitesinden erişilir (2.1.2).

TBDY binalar içindir; köprü, baraj, boru hattı gibi yapılar, tamamı yer altında bulunan yapılar ve binalardan farklı hesap esaslarına göre projelendirilen yapılar kapsamı dışındadır (1.1.7). Avrupa standartlarında tankların deprem tasarımını Eurocode 8'in 4. bölümü (EN 1998-4: Silolar, tanklar ve boru hatları) ele alır. Bina dışındaki bağımsız bir depo için hangi esasın uygulanacağına projeyi hazırlayan mühendis karar verir. Madde numaraları, Resmî Gazete'de yayımlanan yönetmelik ekinden 02.11.2026'da kontrol edildi.

Kaide, şase ve ankraj: depo yapıya nasıl bağlanmalı?

Depreme dayanıklı bir depoda kuvvet depodan şaseye, şaseden kaideye, kaideden de döşemeye ya da zemine kesintisiz aktarılmalıdır; TBDY de bağlantı elemanlarının donanımdan yapıya yük aktarımını kesintisiz sağlayacak dayanımda olmasını ister (6.1.2).

• Beton kaide: Aquasan depoları beton kaide üzerindeki çelik taşıyıcı ızgaraya oturtulur (katalog s.9). GRP depolarda kaidenin basınç dayanımı en az 180 kg/cm² olmalı, tesviye harcı 20 mm'yi geçmemelidir (s.13). FEMA E-74, ağır donanım bağlanmamış ya da zayıf donatılı bir kaideye ankrajlandığında kaidenin yerinden oynayabileceğini veya kırılabileceğini belirtir; kaidenin kendisi de yapıya bağlı ve yeterli olmalıdır.
• Çelik şase: GRP depoda şase sıcak daldırma galvaniz ana ve ara kirişlerden cıvatalı montajla kurulur; profiller depo yüksekliğine göre seçilir ve saha koşullarıyla projeye göre yeniden hesaplanır (s.10, s.13). Profil tablosu modüler su deposu montajı rehberinde.
• Ankraj: Şasenin kaideye, kaidenin döşemeye nasıl bağlanacağı katalogda verilmez; bu ayrıntı deprem hesabıyla projede belirlenir. Teklif ve projede bağlantının nasıl yapılacağını yazılı olarak isteyin.
• Panel sistemi: GRP depoda iç gergi çubukları karşılıklı duvarları bağlayıp su basıncını dengeler; galvaniz köşe profilleri ve dış takviyeler köşeleri ve birleşimleri güçlendirir (s.10).

Galvaniz ve paslanmaz depolar da beton kaide üzerine kurulur; bu depolarda kaide ayrıntısı projeye göre belirlenir (s.16).

Boru bağlantıları: esnek bağlantı neden gerekir?

Esnek bağlantı gerekir, çünkü deprem sırasında depo ile ona bağlı borular farklı hareket edebilir ve rijit bir bağlantı bu farkı karşılayamazsa boru ya da flanş kopar. FEMA E-74, kaide üzerindeki tanklarda borularla tank arasına esnek bağlantı konmasını ya da bağlantıyı koruyacak başka önlemler alınmasını önerir; rehberdeki 2001 Peru depremi örneğinde esnek bağlantılar boru hasarını önlemiştir. TBDY de iki ayrı noktaya bağlanan donanımda aradaki göreli yerdeğiştirmenin etkilerinin dikkate alınmasını ister (6.3.1).

• Dört bağlantı: Giriş, çıkış, taşma ve boşaltma bağlantılarının her biri bina tesisatına bağlanır (katalog s.10, s.13). Hidrofora giden çıkış hattı, deprem sonrasında binaya su verebilmek için ayrıca önemlidir.
• Yükü depoya bindirmeyin: Katalog, boru tesisatının depoya yük bindirmeyecek şekilde ayrıca desteklenmesini ister (s.13); vana ve borular kendi askı ve desteklerine oturmalıdır.
• Tip ve hareket payı: Esnek bağlantı elemanının tipini, yerini ve karşılayacağı hareket miktarını tesisat projesi belirler.
• Pompa ve hidrofor: TBDY pompaları ve su borularını da mekanik donanım olarak sayar (Tablo 6.2); depoyla birlikte çalışan hidrofor ve pompa sistemleri de yapıya sabit bağlanmalıdır (6.1.2).

Çatı mı, bodrum mu, açık alan mı? Yerleşimin etkisi

Deponun yeri deprem hesabını doğrudan değiştirir: TBDY'de donanıma etkiyen ivme, donanımın bağlandığı kattaki deprem hareketinden hesaplanır (6.2.2). Aynı depo için bodrumda, ara katta ve çatıda farklı kuvvet çıkar; bu yüzden kurulum yeri deprem hesabını yapan mühendise baştan bildirilmelidir.

• Çatı: Dolu depo, her 1 m su yüksekliği için taban alanının metrekaresine yaklaşık 1 ton yük getirir. Depo bulunduğu katın toplam ağırlığının %10'unu aşıyorsa binanın taşıyıcı sisteminin parçası sayılır (6.1.3); çatının taşıma gücünü ve bağlantıyı binanın statik sorumlusu kontrol etmelidir. Açık çatıda GRP depo, boşken 60 m/s rüzgâra dayanacak, çatısı 200 kgf/m² kar yükünü taşıyacak şekilde tasarlanır (katalog s.12).
• Bodrum ve teknik hacim: Bir kaçakta suyun nereye gideceğini önceden planlayın. Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği su depolarında gerekli drenaj ve yalıtım tedbirlerinin alınmasını ister ve su depoları ile ıslak hacimlerin altında enerji odası yapılmasına izin vermez (Madde 36/4, 29/7).
• Açık alan: Bina dışında zemine kurulan depoda kaide zemine göre projelendirilir. Depodan binaya giden boru iki ayrı yapı arasında geçer; TBDY bu tür bağlantılarda göreli yerdeğiştirmenin etkilerinin dikkate alınmasını ister (6.3.1), FEMA E-74 de esnek bağlantı önerir.

FEMA E-74, çatıdaki bir yangın suyu deposu örneğiyle hedefin önemini anlatır: Amaç yalnız deponun düşmemesiyse depo ayakları, destekleri ve ankrajı incelenir; alt katı su basmaması da isteniyorsa borular ve bağlantıları da değerlendirilir; deprem sonrasında çalışması isteniyorsa bütün yangın tesisatı birlikte ele alınır. Aquasan depoları kapalı alana, çatıya veya açık alana kurulabilir (katalog s.23).

Panel tasarımı ve depo tipi: deprem açısından nelere bakılır?

Deprem açısından ilk bakılacak şey, üreticinin panel ve birleşim tasarımında hangi yükleri esas aldığıdır. Aquatank kataloğu, GRP paneller için tasarım yüklerini şöyle verir (s.12):

Yük	Tasarım koşulu
Deprem	Yatay Kh = 2/3, düşey Kv = 1/3 deprem katsayılarıyla tasarlanır.
Hidrostatik basınç	Depo 48 saat tam dolu bekletildiğinde yan duvardaki şekil değişimi toplam yüksekliğin %1'ini geçmez.
Rüzgâr	255 kgf/m² esas alınır; depo boşken bile 60 m/s rüzgâra dayanır.
Kar	60 kgf/m² (30 cm kar) esas alınır; çatı 200 kgf/m² yüke dayanır.

Kh ve Kv, panellerin yatay ve düşey deprem etkisine göre hangi tasarım katsayılarıyla boyutlandırıldığını gösterir; TBDY de eşdeğer deprem yükünü yatay ve düşey doğrultuda birlikte uygular (6.2.4). Katalog bu katsayıların hangi kurulum yerine (zemin, ara kat, çatı) karşılık geldiğini ayrıca belirtmez. Değerler panel tasarımına aittir; kaide ve şase bağlantısının ya da binanın deprem hesabının yerine geçmez. Projenizde istenen bir değer varsa teklif aşamasında iletin.

• GRP: Çeliğin dörtte biri kadar hafif kompozit paneller, iç gergi sistemi ve kaynaksız, cıvatalı birleşim (s.5, s.10).
• Galvaniz ve paslanmaz: Paneller yüksek basınçlı preslerde soğuk şekillendirilir; katalog bu panellerle kurulan depolarda şişme ve patlama riski olmadığını belirtir (s.14). Çelik depolar için katalogda ayrı deprem katsayısı verilmez; deprem tasarımı projeye göre teyit edilir. Galvaniz depoyu yalnız içme dışı kullanımlar için öneriyoruz.
• Betonarme: Depremde oluşan bir çatlak sızdırmazlığı doğrudan etkiler ve onarım için depo boşaltılır; karşılaştırma için betonarme mi, modüler mi rehberine bakın.

Modüler depoda hasar gören panel yenilenebilir; çelik depolarda paneller birbirinden bağımsız değiştirilebilir (s.14), panel, conta ve bağlantı elemanları stoktan temin edilir (s.18).

Deprem sonrası su deposu kontrol listesi

Depremden sonra depoyu kullanmaya devam etmeden önce dışarıdan bir kontrol yapın; binada hasar şüphesi varsa depo odasına girmeden önce yapının yetkililerce incelenmesini bekleyin. AFAD da deprem bölgesinde hasarlı yapıların kullanılmamasının önemini vurgular.

• Kaide ve şase: Kaidede çatlak, kırık ya da yer değiştirme; şasede eğilme; cıvata ve ankrajlarda gevşeme veya kopma.
• Panel ve birleşimler: Birleşimlerde, köşelerde ve tabanda damlama, ıslaklık ya da şekil bozukluğu.
• Borular ve vanalar: Giriş, çıkış, taşma ve boşaltma bağlantılarında kaçak; esnek bağlantılarda yırtılma veya aşırı uzama; boru desteklerinde kopma.
• Çatı ve donanım: Çatı panelleri, bakım kapağı ve havalandırma ağzının yerinde ve sağlam olması; taşma hattından su gelip gelmediği.
• Hidrofor ve pompa: Pompa grubunun yerinden oynayıp oynamadığı, bağlantı hortumları ve elektrik bağlantıları.
• Su: Renk, koku veya tatta değişiklik. Depremden sonra depoyu temizlik periyodunu beklemeden kontrol ettirip temizletmenizi öneririz.

Depo içine girmek kapalı alan çalışmasıdır; iç kontrolü eğitimli bir ekibe yaptırın. Temizlik ve dezenfeksiyon için su deposu temizliği ve bakımı, kaçak şüphesinde yapılacak dolum testi için su deposu sızdırmazlık testi rehberine bakın.

Aquasan ile depreme hazırlıklı depo projesi

Aquasan modüler su depolarını, hidrofor ve pompa sistemlerini Malatya 1. Organize Sanayi Bölgesi'ndeki kendi tesisinde üretir (katalog s.2). Malatya da 06.02.2023 tarihli Kahramanmaraş merkezli depremlerden etkilenen iller arasındaydı. Bu yüzden deprem konusunu teklif aşamasında, deponun yeri ve bağlantılarıyla birlikte konuşmanızı öneririz.

• Teklif için: Kapasite, depo tipi, alan ölçüsü, giriş genişliği, kurulum yeri (kapalı alan, çatı, açık alan), kullanım amacı, ısı yalıtımı ihtiyacı ve teslim adresi (s.23). Deponun hangi katta ya da çatıda olacağını ve binanın kullanım amacını da ekleyin.
• Kurulum: Depo uzman ekiplerimizce sahada kurulur ve test edilir (s.18); GRP depoda şase dâhil tüm parçalar cıvatalı birleşimle kurulur, kaynak gerekmez (s.10, s.13).
• Servis: Panel, conta ve bağlantı elemanları stoktan temin edilir; arıza ve kaçak bildirimleri için servis ve periyodik bakım verilir (s.18). Ürün garantisi 2 yıldır (s.3, s.18).

Proje bilgilerinizi teklif formuyla, servis taleplerinizi iletişim sayfasından iletebilirsiniz. Afet bölgelerindeki geçici yerleşimler için konteyner kent ve şantiye su deposu rehberine bakın.